Europejski filar praw socjalnych

Społeczne wyzwania Europy

Europa przoduje w światowych rankingach jakości życia. Również Polska pod względem średniej długości życia, długości płatnego urlopu oraz urlopu macierzyńskiego, a także czasu spędzanego poza pracą należy do grupy światowych liderów. Nie zapominajmy, że to dopiero początek naszej drogi do czołówki krajów, w których żyje się najlepiej – przed nami są bardzo poważne wyzwania społeczne.

Rozwój w niepewności

„Według globalnych standardów Europa uznawana jest za miejsce dobrobytu. Państwa UE mają najwyższy na świecie poziom ochrony socjalnej i wysoko plasują się w rankingach dobrostanu, rozwoju społecznego i jakości życia” – czytamy w dokumencie Komisji Europejskiej dotyczącym społecznego wymiaru Europy z kwietnia 2017 r. Mieszkańcy naszego kontynentu są świadomi swoich osiągnięć, lecz obawiają się, czy tak cenione wartości nie ulegną erozji. Co budzi największy niepokój? Szybkie i głębokie zmiany, które dokonują się na naszych oczach: starzenie się społeczeństw, nowe modele rodziny, transformacja cyfrowa, nowe formy pracy czy skutki globalizacji i urbanizacji.

To prawda, że wiele procesów, takich jak np. cyfryzacja, oferuje nowe rozwiązania i możliwości w zakresie zdrowszego i dłuższego życia w lepszych warunkach oraz bardziej innowacyjnego i otwartego społeczeństwa. Wiążą się one też jednak z nowymi dylematami. Czy możliwości te są powszechnie dostępne? Czy jesteśmy dobrze przygotowani na nadchodzące zmiany?

W samym sercu tych zmian jest Polska, w szczególności Mazowsze. W latach 2008-2014 województwo mazowieckie stało się najszybciej rozwijającym się regionem Unii. W 2008 r. PKB na mieszkańca w województwie mazowieckim było o 17,1% niższe od średniej unijnej, a w 2014 r. przekroczyło średnią dla UE-28 o 8,4% (Eurostat, 2017 r.).

Wiele wyzwań

Pomimo tego tempa i znacznych osiągnięć, niemal ¼ ludności UE jest zagrożona ubóstwem lub wykluczeniem społecznym. Według danych Eurostatu ubóstwo wśród dzieci również pozostaje wysokie (26,9% wszystkich dzieci w wieku 0-17 lat), a największy wzrost tego niepokojącego zjawiska w latach 2010-2015 zanotowano w Grecji, na Cyprze i we Włoszech. Dzieci te mają ograniczony dostęp do opieki zdrowotnej, częściej przedwcześnie kończą naukę szkolną, a w dorosłym życiu są w większym stopniu zagrożone bezrobociem i ubóstwem.

Znacząco poprawiła się średnia długość życia, ale trzeba wziąć pod uwagę, że jest to parametr zróżnicowany w zależności od dostępności opieki zdrowotnej w danym regionie. Europejczycy mają również mniej dzieci. W latach 60. ubiegłego wieku na jedną kobietę przypadały dwa urodzenia, natomiast obecnie współczynnik dzietności w UE wynosi średnio 1,58.

Wzrastająca średnia długość życia w połączeniu ze spadającym poziomem dzietności prowadzi do starzenia się społeczeństwa. Obecnie na terytorium UE żyje więcej osób w wieku powyżej 65 lat niż dzieci poniżej 14. roku życia. Do 2050 r. prawie 1/3 Europejczyków będzie miała co najmniej 65 lat. Już teraz niemal 1/3 ludności powyżej 65. roku życia mieszka sama, a prawie 2/3 ludzi powyżej 75. roku życia korzysta z opieki nieformalnej, świadczonej głównie przez najbliższą rodzinę. Co szósta starsza osoba żyje w biedzie, przy czym starsze kobiety są szczególnie narażone na otrzymywanie niskich emerytur wskutek niepełnego stażu pracy, spowodowanego np. utratą pracy czy niezdolnością do pracy.

Powrót do Europy socjalnej

Unia Europejska zawsze miała wymiar społeczny, który był blisko powiązany z jej ambicjami gospodarczymi. Komisja Europejska pod przewodnictwem Jeana-Claude’a Junckera od początku stawiała cele społeczne w centrum swoich działań. Już w swoim pierwszym orędziu o stanie Unii, wygłoszonym we wrześniu 2015 r., Juncker nakreślił wizję europejskiego filaru praw socjalnych. Za najlepszy moment jego wdrożenia uznał kończący się kryzys gospodarczy. – Jeżeli chcemy uniknąć fragmentacji społecznej i dumpingu socjalnego w Europie, państwa członkowskie powinny osiągnąć porozumienie w sprawie europejskiego filaru praw socjalnych najpóźniej na szczycie w Göteborgu. Krajowe systemy społeczne jeszcze przez długi czas pozostaną zróżnicowane i odrębne. Powinniśmy jednak przynajmniej dążyć do Unii europejskich standardów społecznych, w której istniałby konsensus w sprawie tego, co jest sprawiedliwe ze społecznego punktu widzenia – mówił we wrześniu 2017 r. Dzięki dużej determinacji Komisji europejski filar praw socjalnych został podpisany wspólnie przez Parlament Europejski, Radę i Komisję 17 listopada 2017 r. na Szczycie Społecznym na rzecz Sprawiedliwego Zatrudnienia i Wzrostu Gospodarczego w Göteborgu (Szwecja).

Wspólny cel

Za wdrażanie zasad europejskiego filaru praw socjalnych odpowiedzialność ponoszą wspólnie instytucje UE, państwa członkowskie, partnerzy społeczni i inne zainteresowane strony. Komisja przedstawiła szereg inicjatyw ustawodawczych, m.in. związanych z równowagą między życiem zawodowym a prywatnym, dostępem do ochrony socjalnej i czasem pracy. Instytucje europejskie pomogą opracować ramy prawne oraz pokierują działaniami, które będą służyć wdrożeniu filaru, lecz konkretne kroki poczynią rządy poszczególnych państw. To one decydują o tempie zmian i priorytetach. Pomocne jest w tym specjalne narzędzie – „społeczna tablica wyników”, za pomocą którego można monitorować wdrażanie filaru poprzez śledzenie tendencji i wyników w każdym państwie UE. Tablica pozwala m.in. na porównanie aktualnych wyników w każdym kraju Unii w poszczególnych kwestiach społecznych, tworzyć własne wykresy, tabele i mapy.

Pomimo nadal utrzymujących się różnic, każdy kraj europejski dąży ostatecznie do tego samego – do stworzenia sprawiedliwszego społeczeństwa opartego na równości szans. Nasza płeć, miejsce urodzenia, sytuacja rodzinna czy majątkowa nie powinny mieć wpływu na poziom dostępu do edukacji, usług dla obywateli i możliwości rozwoju. Europejski filar praw socjalnych ma pomóc w osiągnięciu tych celów.

Andrzej Szoszkiewicz

 

20 zasad europejskiego filaru praw socjalnych

Kategoria I: równe szanse i dostęp do zatrudnienia

  1. Kształcenie, szkolenie i uczenie się przez całe życie – gwarantujące pełne uczestnictwo w życiu społecznym i skuteczne radzenie sobie ze zmianami na rynku pracy.
  2. Równouprawnienie płci – równe traktowanie i szanse kobiet i mężczyzn we wszystkich dziedzinach, w tym na rynku pracy.
  3. Równe szanse – bez względu na płeć, rasę, religię lub światopogląd, niepełnosprawność czy orientację seksualną równe traktowanie w dziedzinie zatrudnienia, ochrony socjalnej czy edukacji.
  4. Aktywne wsparcie na rzecz zatrudnienia – in. prawo do wsparcia w poszukiwaniu pracy, szkoleniu się i zmianie kwalifikacji zawodowych.

Kategoria II: uczciwe warunki pracy

  1. Bezpieczne i elastyczne zatrudnienie in. prawo do równego traktowania pod względem warunków pracy, dostępu do ochrony socjalnej i szkoleń; wsparcie dla otwartych form zatrudnienia, rozwoju przedsiębiorczości i samozatrudnienia.
  2. Wynagrodzenie – prawo do sprawiedliwego wynagrodzenia, które zapewnia przyzwoity poziom życia.
  3. Informacje o warunkach zatrudnienia i ochrona w przypadku zwolnień – przy zatrudnieniu prawo do informacji o prawach i obowiązkach; przy zwolnieniu m.in. prawo do uzyskania informacji o przyczynach zwolnienia, jak i rozsądnego okresu wypowiedzenia.
  4. Dialog społeczny i społeczne zaangażowanie pracowników – gwarancja konsultacji z partnerami społecznymi w sprawie opracowywania i wdrażania polityki gospodarczej i społecznej oraz polityki zatrudnienia zgodnie z praktykami krajowymi.
  5. Równowaga między życiem zawodowym a prywatnym – prawo do odpowiednich urlopów, elastycznej organizacji pracy oraz dostępu do usług w zakresie opieki.
  6. Zdrowe, bezpieczne i dobrze dostosowane środowisko pracy oraz ochrona danych – prawo do wysokiego poziomu ochrony zdrowia i bezpieczeństwa w miejscu pracy.

Kategoria III: ochrona socjalna i integracja społeczna

  1. Opieka nad dziećmi i wsparcie dla dzieci – dostęp do wysokiej jakości i przystępnych cenowo usług wczesnej edukacji i opieki nad dziećmi, ochrona dzieci przed ubóstwem.
  2. Ochrona socjalna – bez względu na rodzaj i czas trwania stosunku pracy prawo pracowników i osób samozatrudnionych do odpowiedniej ochrony socjalnej.
  3. Świadczenia dla bezrobotnych – wsparcie w zakresie aktywizacji ze strony publicznych służb zatrudnienia, integracja na rynku pracy i właściwe świadczenia dla bezrobotnych.
  4. Minimalny dochód – prawo do odpowiedniego dochodu minimalnego zapewniającego godne życie na wszystkich jego etapach.
  5. Świadczenia emerytalne i renty – prawo do emerytury proporcjonalnej do składek oraz zapewniającej odpowiedni dochód.
  6. Służba zdrowia – prawo do szybkiego dostępu do przystępnej cenowo opieki zdrowotnej dobrej jakości.
  7. Integracja osób niepełnosprawnych – prawo niepełnosprawnych do otrzymania wsparcia zapewniającego godne życie oraz do usług pozwalających im uczestniczyć w rynku pracy i w życiu społecznym.
  8. Opieka długoterminowa – prawo do przystępnych cenowo i dobrej jakości usług opieki długoterminowej, w szczególności opieki w domu i usług środowiskowych.
  9. Mieszkalnictwo i pomoc dla bezdomnych – m.in. wsparcie osób potrzebujących w dostępie do mieszkań socjalnych lub pomocy mieszkaniowej dobrej jakości; gwarancja schronienia dla bezdomnych.
  10. Dostęp do niezbędnych usług – w tym: wody, urządzeń sanitarnych, energii, transportu, usług finansowych i usług łączności cyfrowej.

 

Więcej: ec.europa.eu